euskarari ekarriak

1.114 idazle / 2.808 idazlan

  A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z  

Azken kritikak

1694-11-21 / 1778-05-30

Francois-Marie Arouet Voltaire


Voltaire, François Marie Arouet. Frantses idazlea (Paris, 1694 - Paris, 1778). Parisko erdi mailako burges familia batean sortu zen. Jesuitekin ikasi ondoren, lege ikasketak egiten hasi zen aitaren aginduz, baina alde batera utzi zituen idazteari ekiteko, eta bere burua giro libertinoetan ezagutarazi zuen. 1717an La Bastilleko kartzelan sartu zuten Orlèans-ko Felipe erregeordea eta haren gobernua bertsotan laidoztatzeagatik. 11 hilabeteko kartzelaldi hartan La Henriade poema epikoa idatzi zuen, besteak beste, eta Voltaire izena erabiltzen hasi zen. 1718an, kartzelatik atera berritan, Edipo antzezarazi zuen, bere trajedia sail luzean lehena, eta arrakasta handia lortu zuen. 1720an inoiz alboratuko ez zituen negozioak egiten hasi zen (inbertsioak, espekulazioak, maileguak, etab.), eta modu horretara bizitzan zehar dirutza handia bildu zuen. 1926an familia nobleko gizaseme batekin izandako liskarraren ondorioz berriro La Bastillera eraman zuten eta handik Ingalaterrara joateko utzi zuten irteten. Ingalaterran eman zituen hiru urteetan idazle eta filosofo ospetsuak ezagutu zituen (Pope, Swift, Gay, Locke) eta ingeles errejimen liberalarekiko miresmena sortu zitzaion. Frantziara itzultzeko baimena lorturik, jenero desberdineko obrak argitaratu zituen: Shakespeare-ren eragina zuten zenbait antzerki -Brutus (1730), Zaïre (1731)-, "konkisten eromena" kritikatzen zuen Histoire de Charles XII (1731, Karlos XII.aren historia), kristautasunaren dogmen kritika -Epître a Uranie (1733)-, etab. Alabaina, Frantziako erakundeen eta ohituren satira batek -Lettres philosophiques (Gutun filosofikoak, 1734)- sortu zuen eskandaluagatik, Madame de Châtelet bere amorantearen Lorraineko gazteluan babesa hartu behar izan zuen. Bertan iragandako urteetan (1734-1749) trajedia berri asko idatzi zituen -La Mort de César (1735, Zesarren heriotza), Mahomet (1741), Mérope (1743), etab-, bai eta bestelako obrak ere hala nola bere epikureismoaren adierazgarri den Discours sur l'homme poema (1738) edo zuzengabekeria salatzen duen Zadig ipuina (1747). Versailles-eko gortearen faborea izan zuen aldi laburrean (1744-1747) bere obrak antzezteko aukera izan zuen, eta ikuskariak aurkeztu zituen. 1746an Akademiako kide izendatu zuten. Châtelet-eko markesa hil ondoren (1749), Parisa aldatu zen iloba eta amorantea zuen Madame Denisekin. 1750ean, Prusiako Federiko II.ak deiturik, Postdam-era joan zen eta han Le Siècle de Louis XIV (1752, Luis XIV.aren mendea) obra historikoa eta Micromégas ipuin filosofikoa idatzi zituen. 1753an babeslearekin haserretu ondoren Frantziara itzuli zen, eta La Pucelle (1755, Neskatxa) Joana Arc-ekoaren gaia umorez lantzen zuen poemak katolikoen haserrea piztu zuen; urte horretan bertan Geneban bizitzea erabaki zuen. Lisboako lurrikara (1755) zela eta, probidentzia zalantzan jartzen zuen Poème sur le désastre de Lisbonne idatzi zuen (1756), J. J. Rousseau-ren kritika izan zuena. Ez obra hori ez eta Essai sur les moeurs (1756, Ohiturei buruzko saiakera) ere, ez ziren Geneban nagusi ziren kalbindarren gogokoak gertatu; horregatik beste etxe bat erosi zuen Ferney-n (Lorraine) eta hara joan zen bizitzera. Ferney-n igaro zituen Voltairek azken urte emankorrak: gutun ugari, ezin konta ahala bisitari, eta, lehengo egoitzetan egin ohi zuenez, bere antzerki obrak antzezten zituela. Literatura iharduera nagusiak bere ideia filosofikoak hedatzea zuen helburu: Candide (1759, Kandido, Ibon Sarasolak euskaratua), Leibniz-en optimismoaren aurkako ipuina; Traité sur la tolérance (1763, Tolerantziari buruzko tratatua), arrazoiaren goraipamena; Dictionnarire philosophique (1764), gizartearen, literaturaren eta erlijioaren kritika; Jeannot et Colin (1764), L'Ingénu (1767, Inozoa) ipuin filosofikoak, etab. Halaber, intolerantzia zela eta, halamoduzko epaiketetan biktima gertatu zirenen alde esku hartu zuen publikoki, askatasun indibidualen murrizketak adorez salatuz. Hil baino bi hilabete lehenago Parisa hurbildu zen Irène obraren antzezpenerako; tolerantziaren eredutzat hartzen zuen burgesia liberalak harrera ezin hobea egin zion eta Akademiako lehendakari izendatu zuten. Laurogeita lau urte zituela hil zen herriaren begirunea bereganaturik. Idazle gisa Voltairek literatura jenero asko maisutasun handiz erabili zituen: tragedia -52 obra-, poesia, obra historikoa, dialogoak, ipuin filosofikoak... Horietan guztietan bizienak ipuinak dira; haietan, ironiaz eta umorez, garaiko injustizia guztiak salatzen zituen, fanatismoaren eta intolerantziaren aurka eginez. Voltairek Jainkoarengan sinesten zuen baina ez zituen erlijioen praktikak, apaiz berekoiak eta tradizio faltsuak onartzen; moral naturala guztiona zela aldarrikatzen zuen eta, haren mendean jarriz gero, gerrak eta jazarpenak desagertu behar zutela uste zuen.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Tolerantziari buruzko tratatua

itzul.: Irati Bereau Baleztena

EHU, 2010

Limes 14

Irakurzaletasunaren arrisku izugarriaz

itzul.: Andres Urrutia

Idatz & Mintz-30, 2000

Gutun Filosofikoak

itzul.: Jon Sudupe

Klasikoak, 1995

Pentsamenduaren Klasikoak

Horra eta zaldia

itzul.: Igos Xan

Maiatz-8, 1985

Kandido

itzul.: Ibon Sarasola

Lur, 1972

KRITIKAK

Mikromega – Dabid Zuazalde, Argia (1988-05-22)

Azken kritikak

Hori da umorea, maisu!
Mo Yan

itzul.: Aiora Jaka - Maialen Marin
Amaia Alvarez Uria

Hobe kontatzen ez badidazu
Askoren artean

itzul.: Gerardo Markuleta
Alex Gurrutxaga

Harrotasuna eta aurrejuzguak
Jane Austen

itzul.: Ana Isabel Morales
Javier Rojo

Ariel eta beste poema batzuk
Sylvia Plath

itzul.: I˝igo Astiz
Danele Sarriugarte

Poesia kaiera
Maria Merce Maršal

itzul.: Itxaro Borda
Igor Estankona

Zaindari ikusezina
Dolores Redondo

itzul.: Josu Zabaleta
Ainara Maia

Poesia kaiera
Aime Cesaire

itzul.: I˝igo Aranbarri
Igor Estankona

Frankenstein
Mary Shelley

itzul.: I˝igo Errasti
Alex Gurrutxaga

Mihia aske
Elias Canetti

itzul.: Ibon Uribarri Zenekorta
Hasier Rekondo

Hori da umorea, maisu!
Mo Yan

itzul.: Aiora Jaka - Maialen Marin
Iker Zaldua

Azken sarrerak

2014 Apirila

Gabriel Garcia Marquezen heriotzarenean

2014 Martxoa

Octavio Paz
Eguzki Harria

Frederi Mistral
Gure Herriari

Trakl, Maršal, Cesaire
Munduko Poesia kaierak

Violeta Parra
Eskerrak bizitzari

Leopoldo Maria Panero
lau poema

Luisa Villalta
zazpi poema

Ausias March
zazpi poema

William Burroughs
Apaiza

2014 Otsaila

Pete Seeger
hamahiru kantu

Jose Emilio Pacheco
bi poema

2014 Urtarrila

W.B. Yeats
hemeretzi poema

Anibal Machado
Biaduktoko suizida

Juan Gelman
bederatzi poema

Katherine Mansfield
Panpina-etxea

2013 Abendua

Tristan Tzara
Dada manifestua

Amos Oz
Kutxa beltza

Munduko Poesia Kaierak

2013 Azaroa

Aldous Huxley
Bai mundu berria

Ralph Ellison
Gizon ikusezina (hitzaurrea)

Albert Camus
Arrotza
Izurria

Luis Cernuda
sei poema

William Shakespeare
Hamlet (bi bertsio)

2013 Urria

Langston Hughes
Ez ikusia

Cocteau eta Rostand
Bukolikoak

Guillaume Apollinaire
Alcools (bi poema)

2013 Iraila

Neruda eta Auden gogoan

Gustavo Pereira
hamabi poema

2013 Abuztua

Seamus Heaney
hiru poema

Slawomir Mrozek
hiru ipuin

Guy de Maupassant
Gerla

Clifford Odets
Exkerraren zain

Sherko Bekas
bederatzi poema

Raymond Carver
Mandatua / Idazteaz

[Sarrera guztiak ikusi]